فلامنكو يك موسيقي بسيار حسي ست كه نحوة آموزش اصيل آن بطور سنتي و مانند موسيقي اصيل ايراني به روش سينه به سينه  ، شفاهي ، شنيداري و ديداري ، همراه با درك حضور استاد است .

ولي هر چيز اصيل و سنتي شايد لزوماً درست و علمي نباشد . امروزه يك نوآموز براي پيشرفت بيشتر كمّي و كيفي در اين هنر ، حتماً بايد تئوري موسيقي پايه را بداند . ما شما را در مقالة « نت و ريتم خواني در فلامنكو» ، به اجمال با برخي از مفاهيم پايه موسيقي (بطور عام) و نحوة ريتم خواني در فلامنكو (بطور خاص) آشنا مي كنيم تا بهتر بتوانيد با دنياي موسيقي ، خصوصاً  فلامنكو ، ارتباط لازم و درستي برقرار كنيد . عناوين مطالب اين مقاله به قرار زير است :

»» كسر ميزان   Time Signature

»»  ارزش زماني نتها يا ديرند  Note Value

»» نت سياه ( يك ضرب )

»» نت چنگ ( 2/1 ضرب )

»» تريپله  Triplet يا سه بردو ( 3/1 ضرب )

دولاچنگ ( 4/1 ضرب )

»» پنج بردو يا كوئينتوپله ( 5/1 ضرب ) ، شش بر دو يا سه بردوي مضاعـف يا سِكستوپلِه ( 6/1 ضرب ) و هفت بردو يا سِپتوپلِه ( 7/1 ضرب )

»» سه لاچنگ

»» نتهاي گرد ، سفيد و سفيد نقطه دار

»» خلاصه

»» كسر ميزانهاي ديگر ( نت نويسي سه بردو )

»» نتهاي نقطه دار و خط اتحاد  Tie  

»» سكوت  Rest

»» تشخيص الگوهاي برابر و نابرابر

نكته اي كه در همين آغاز بايد متذكر شد اين است كه سعي شده تا تمامي مطالبي كه در رابطه با تئوري پايه و هارموني موسيقي خواهد آمد ، حتي الامكان بطور ساده و كاربردي انتخاب و نوشته شوند ، بطوري كه در محدودة كاربردشان در فلامنكو باشد .

هر گونه كاستي در ارائه مطالب را بر نگارنده ببخشائيد و ضمن آنكه با مطالعه از كتاب  تئوري بنيادي موسيقي  اثر پرويز منصوري آن ابهام را برطرف مي نمائيد ، با ارائة پيشنهادات و انتقادات خود ، راهنما و يار باشيد . هدف آنستكه ضمن پرهيز از تكرار مطالب آشنا و موجود ، كه قبلاً توسط بزرگان فن و صاحب نظران بيان شده ، حتي الامكان به ارائه مطالب ناموجود و كاربردي در زمينة فلامنكو پرداختـه شود . ضمناً آموزش مباحث نظري موسيقي در ارتباط با فلامنكو با مقالات ديگري تحت عنوان « تئوري موسيقي پايه براي فلامنكو » ادامه خواهد داشت .

1- كسر ميزان

يكي از اولين ملزومات براي رسيدن به توانايي ريتم خواني ، درك دو مفهوم مهم كسر ميزان و ارزش زماني نت است . ابتدا به تشريح كسر ميزان مي پردازيم .

بايد به نكته مهمي توجه كنيد و آن اين است كه تمـامي ريتـم ها در دو دستة كلي جـاي مـي گيرند :

دو ضربي و سه ضربي ؛ يعني تعداد ضربها ، مضربي از يكي از اين دو عدد مي باشد .

تمامي آهنگهاي كلاسيك قديمي در دسته دو ضربي اند . اكثر موسيقي هاي پاپ چهار ضربي اند (يعني دو دسته دوتايي) و والس ها نيز سه ضربي مي باشند . بقية ريتمهاي شش ضربي و هشت ضربي را مي توان به ترتيب گروههايي از دسته هاي سه ضربي و دو ضربي دانست .

ريتم در ابتداي هر قطعه يا جمله موسيقايي (روي خطوط حامل يا به هر صورت ديگري كه نوشته شود ) با نماي يك كسر متعارفي نشان داده مي شود كه كسر ميزان نام دارد .

عددي كه در صـورت كـسر مي بينيم بيانگر تعداد ضربهايي است كه در هـر ميـزان اجـرا مي شود . عددي كه در مخــرج كسر وجود دارد نشان دهنــده ارزش زماني هر ضرب در آن ميزان مـي باشد . در حقيقت يك كسر ميزان حاصل ضرب اندازه عددي دو مفهوم تعداد ضرب و ارزش زماني نت است :

بدين ترتيب يك كسر ميزان 4/3 ، يعني ميزاني كه از 3 ضرب تشكيل مي شود كه هر ضرب داراي ارزش زماني معادل يك نت سياه ( 4/1 ) است . يا كسر ميزان 8/6 ، يعني ميزانـي كه از 6 ضـرب ، هر كدام به ارزش زماني معادل يك نت چنگ ( 8/1 ) تشكيل شده است .

در فلامنكو كسرهاي ميزان ، بيشتر 4/4 ، 4/2 ، 4/3 ، 8/6 هستند . البته گوناگونيهاي فراواني در ريتم وجود دارد كه بعداً نمونه هاي آن را خواهيد ديد . ولي پراستفاده ترين كسر ميزانها موارد فوق الذكر مي باشند و همانطور كه ملاحظه مي كنيد ، اعداد مخرج كسر (4 و 8) بيانگر استفادة بيشتر  از نتهاي سياه و چنگ مي باشد.

اكنون وقت شناخت مفهوم مهم ديگري است كه قبلاً بدان اشاره كرديم .

2- ارزش زماني نتها ( ديرند )

شكل ظاهري نتها بصورت دايرة توپر يا تو خالي است كه دسته اي به سمت بالا يا پايين دارد . خود اين دسته نيز با داشتن ضمائمي داراي تنوعاتي است . بدين ترتيب مي توان بين نتها ، هم از نظر زمان بندي و هم از نظر شكل ظاهري تفاوت قائل شد . منظور از ارزش زماني نت يا ديرند ، مدت زماني است كه اجرا يا شنيده شدن صداي آن نت به طول مي انجامد .

نگران نباشيد ! يادگيري و درك موضوعات فوق الذكر چندان كه بنظر مي رسد پيچيده نيست . با مطالعة مطالبي كه عنوان خواهد شد و اندكي تمرين همراه با تمركز ، كاملاً به عمق مطلب خواهيد رسيد .

3- نت سياه (يك ضرب)

براي درك بهتر اين نت ، به هر وسيله و روشي كه مي توانيد ، صداهايي با فواصل منظم زماني ، در دوره هاي چهارتايي به هم پيوسته ايجاد كنيد . دست بزنيد ، بشماريد ، با پا به زمين بكوبيد يا دو تكه چوب را به هم بزنيد و …

سپس با صداهاي توليد شده بشماريد : يك ، دو ، سه ، چهار / يك ، دو ، سه ، چهار / يك ، … و همين طور ادامه دهيد . اين همان نت سياه است كه با يك دايره توپر مشكي كه به آن دسته اي (به سمت بالا يا پايين) متصل شده ، نشان داده مي شود هر نت سياه جدا از نت سياه (يا نتهاي ديگر) است و به بقيه نتها متصل نمي شود .

همانطور كه در شكل بالا مي بينيد ، هر خط حامل با خطوط عمودي به بخشهايي تقسيم مي شود كه  ميزان نام دارند . كسر ميزان 4/4 كه در شروع هر خط حامل مي بينيد نشان دهنده اين است كه در هر ميزان 4 ضرب به ارزش زماني هر ضرب معادل يك نت سياه ( 4/1 ) بكار رفته است . البته كسر ميزانهاي ديگري هم وجود دارد كه در ادامه به بعضي از انواع آن خواهيم پرداخت . ولي درحال حاضر براي درك راحت تر ، تمامي مثالها را فقط با كسر ميزان 4/4 نشان خواهيم داد .

4- نت چنگ(2/1 ضرب)

نتهاي چنگ نصف ارزش زماني نتهاي سياه مي باشند و در انتهاي دم شان يك چنگك يا قلاب ديده مي شود . يعني در ميزان 4/4 به ازاي هر ضرب ، دو نت چنگ با فاصلة زماني يكسان نواخته مي شوند . قبل يا بعد از چنين نتي معمولاً يك لحظة بي صدا يا مكث وجود دارد كه  سكوت  نام دارد . سكوتها نيز مانند نتها داراي ارزش زماني و اشكال متفاوتي هستند كه در تصوير 2 آمده است . اگر چند نت چنگ بدنبال هم بيايند ، چنگك شان به هم وصل مي شود و بصورت يك خط افقي ، نتها را نيز به هم وصل مي كنند . براي اينكه چنين نتي را بهتر حس كنيد به نت سياه بازگرديد و آنرا اجرا كنيد : يك ، دو ، سه ، چهار / … حال با رعايت تقسيم بندي درست ، بين شماره ها حرف « آ » يا « و » اضافه كنيد . در اينجا از « آ » استفاده مي كنيم :

يك ، آ ، دو ، آ ، سه ، آ ، چهار ، آ / يك ، آ ، دو ، آ ، …

در اينجا شما نت چنگ را اجرا كرده ايد .

حالا دوباره به نت سياه باز گرديد و اين بار طوري حرف « آ » را اضافه كنيد كه اجراي آن به شمارة بعدي نزديكتر باشد ، يعني 

يك...... ، آ / دو...... ، آ / سه...... ، آ / چهار...... ، آ / يك ...... ، آ / دو...... ، آ …

در اينجا « آ » درست وسط دو شماره اجرا نمي شود و به شمارة بعدي نزديكتر است و نمايش آن بدين صورت مي باشد : .  اين ريتم يك ريتم  سويينگ (8/6 ) است .

»» 5 -  تريپله يا سه بردو ( 3/1 ضرب )

با تقسيم هر ضرب به سه قسمت مساوي ، حس جديدي را تجربه خواهيم كرد. براي اين كار نيز از همان خط افقي اتصال دهنده استفاده مي شود  تا نتها را به هم مرتبط كنيم .

 

براي اينكه سه بردو مشخص شود بالاي آن سه نت يك خط منحني  ̯  يا خطي به شكل  ̪  ، و بالاي آن هم عدد 3 مي گذاريم . بدين ترتيب مشخص مي شود كه اين سه نت در زمان دو نت نواخته مي شوند . در اين حالت شمردن ضربه را بصورت زير انجام مي دهيم:

يك  و  آ / دو  و  آ / سه  و  آ / چهار  و  آ / يك  و  آ / ….

دقت كنيد كه تساوي فواصل زماني را به درستي رعايت كنيد . آنچه كه در زير خواهيد ديد ، هنگام اجرا بايد يك جريان آرام و پيوسته از ضربها را تداعي كند .

»» 6 -  نت دولاچنگ ( 4/1 ضرب )

هنگاميكه در هر ضرب ، چهار نت هم ارز اجرا كنيم ، هر قسمت يك نت دولا چنگ خواهد بود . شكل اين نت مانند نت چنگ با يك چنگك يا قلاب اضافه مي باشد .

»» 7 -  پنج بر دو ( Quintuplet ) ( 5/1 ضرب ) ; شش بر دو يا سه بر دوي مضاعف ( Sixtuplet )( 6/1 ضرب ) ; هفت بر دو) Septuplet ( ( 7/1 ضرب )

 تقسيم پنج بر دو معمولاً در فلامنكو ديده مي شود ، ولي ندرتاً ممكن است در جاهاي ديگر نيز بيايد و بصورت پنج نت دولا چنگ متصل به هم نوشته مي شود . شش بر دو نيز در فلامنكو متعارف است و بصورت سه بر دوي مضاعف و با نتهاي دو لاچنگ نوشته مي شود . وقتي تقسيمات بدين صورت باشند ، براي اينكه به درستي مشخص شود كه هر ضرب به چند قسمت مساوي تقسيم شده است ، روي مجموعه اين نتها با يك عدد كوچك تعداد تقسيم بندي را مشخص مي كنند . استفاده از دسته نتهاي هفت تايي ( تقسيم بر هفت ) بسيار نادر است ، ولي تابع همان قوانين مذكور مي باشد .

شمارش سه بر دوي مضاعف را مي توانيد بصورت زير انجام دهيد :

يك و آ يك و آ / دو و آ دو و آ / سه و آ سه و آ / ...

»» 8 -  نت سه لا چنگ

هنگاميكه هر ضـرب را به هشت بخـش مســاوي تقسيـم كنيـم ، در حقيـقت از نتـهاي سـه لا چنگ كه بسيار سريع هستند استفاده كرده ايم . استفاده از اين نتها بسيار كم است ، ولي گاهي براي برخي تكنيكها و انگشت گذاري هاي با سرعت بالا ، كاربرد دارد .

»» 9 -  نتهاي گرد ، سفيد و سفيد نقطه دار

ما تا اينجا نتهايي را بررسي كرديم كه يك ضرب كامل يا جزئي از آن بودند . بايد بدانيد كه شما مي توانيد يك نت را براي زماني معادل چند ضرب نيز اجرا كنيد . براي چنين منظوري بجاي نتي با سرسياه ، از يك دايره خالي بنام نت گرد استفاده مي شود كه معادل چهار نت سياه يا چهار ضرب است . حال اگر به همين نت گرد ، دسته اي اضافه كنيم نت سفيد بدست مي آيد كه معادل دو سياه يا دو ضرب مي باشد .

و اما نقطه ؛ هر نقطه اي كه به سمت راست يك نت اضافه شود ، نصف ارزش زماني آن نت را به خودش اضافه مي كند . بدين ترتيب يك سفيد نقطه دار معادل 3 نت سياه است ، توجه كنيد :

»» 10 -  خلاصه

در اينجا ما خلاصه اي از تمام مطالب ذكر شده را بصورت جدولي آورده ايم . شما با نام نتها و ارزش زماني آنها و تناسب ضربي شان آشنا مي شويد . با اندكي وقت و دقت مي توانيد تمامي آنها را به خاطر بسپاريد و ارتباطشان را با يكديگر درك و امتحان كنيد …

ادامه دارد...

منبع :  www.flamenconews.ir